Wprowadzenie:

Wybrane choroby pierwotniacze objawiające się zmianami w narządzie wzroku – rozpoznawanie, diagnostyka, leczenie

Wstęp – pasożyty a narząd wzroku u zwierząt

Przeprowadzając badanie okulistyczne u zwierzęcia, można czasem natknąć się na występujące w oku pasożyty lub stany zapalne („niby standardowe”) a mogące mieć podłoże w inwazjach pasożytniczych, czy zmiany skórne w okolicach oczu, powodowane przez Leischmania infantum, zwłaszcza gdy z wywiadu, dowiemy się, że pies był na wycieczce zagranicznej w tropikach wraz ze swoim właścicielem.

A po powrocie, coś mu się na oczach zaczyna ”pojawiać”, niepokojąc właściciela. Nie zawsze jest możliwe postawienie od razu, właściwej diagnozy podczas jednej wizyty u lekarza weterynarii. Do obrazu patologicznego, często dołączają się obecne bakterie, grzyby i inne czynniki patologiczne, które mogą maskować obraz kliniczny.

Początkowo, może nie być aż tak widocznych objawów klinicznych, ale ich zbagatelizowanie, może doprowadzić do rozwoju poważnych zmian w narządzie wzroku (należy o tym pamiętać).

Toksoplazmoza

Powodowana przez Toxoplasma gondii – jest to pierwotniak, kosmopolityczny. Cysty są kształtu kulistego/owalnego. Cały cykl płciowy ma miejsce u kotów, ale żywicielem pośrednim mogą być inne ssaki, ptaki, gady czy nawet ryby.

Do zarażenia tym pierwotniakiem, dochodzi w wyniku spożycia inwazyjnych oocyst. Działalność patologiczna Toxoplasma gondii, jest związana z pozajelitową fazą cyklu rozwojowego tego pierwotniaka, w wyniku czego, dochodzi do powstawania ognisk martwiczych w narządach wewnętrznych.

Objawy oczne w przebiegu toksoplazmozy

Objawy oczne w przebiegu tej choroby opisywane są jako nekrotyczne zapalenie spojówek, zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej, zapalenie wnętrza gałki ocznej (endoopthalmitis).

U kotów obserwowano, ponadto, zapalenie tęczówki (iritis), zapalenie tęczówki i ciała rzęskowego (irydocyclitis), zapalenie naczyniówki i siatkówki (chorioretinitis), zmętnienie cieczy wodnistej, osady na rogówce, zwichnięcie soczewki, zaćmę i odwarstwienie siatkówki.

Dlatego, u kotów u których podejrzewamy zarażenie tym pierwotniakiem, powinno być wykonywane pełne badanie okulistyczne. Kocięta, mogą zarażać się toksoplazmozą poprzez łożysko i u nich po urodzeniu stwierdza się zapalenie gałki ocznej (opthalmitis). W diagnostyce różnicowej, należy uwzględnić zarażenie takimi pierwotniakami jak Leischmania sp., Neospora sp., Sarcocystis sp.(1)

Rozpoznanie i leczenie toksoplazmozy

Do rozpoznania czy dane zwierzę miało kontakt z tym pierwotniakiem, przeprowadza się badania serologiczne, ale nie zawsze dają one stuprocentowa odpowiedź i otrzymane wyniki nie informują badającego o stanie klinicznym w związku ze stwierdzonymi przeciwciałami przeciwko Toxoplasma sp.

Badanie pośmiertne przeprowadza się w oparciu o wykorzystanie metod immunofluorescencyjnych w preparatach odciskowych pobranych z narządów wewnętrznych podczas sekcji. Wykonuje się również badanie kału na obecność oocyst (ale z uwagi na ich bardzo małą wielkość) jest to trudne, bo nie zawsze w badanej próbce kału je stwierdzimy.

Zapobieganie jest trudne uwagi na fakt, iż pierwotniak ten, może mieć wielu żywicieli pośrednich jak i fakt, że oocysty wydalane z kałem, długo zachowują swoją inwazyjność w środowisku. W przypadku stwierdzenia zakażenia stosuje się sulfonamidy potencjonowane trimetoprimem, antybiotyki jak m.in. spiramycyna czy klindamycyna itp.

Leiszmanoza

Powodowana jest przez pierwotniaka Leishmania infantum, który występuje w postaci amastigota. Pierwotniaki te są kształtu kulistego, pozbawione wici. Wyróżnia się postać trzewną, na którą mogą chorować psy i ludzie. Pierwotniaki te atakują komórki układu fagocytarnego wątroby, węzłów chłonnych, śledziony itp.

Głównym wektorem jest gatunek komara Lutzomyia longipalpis. Psy są rozważane jako rezerwuar gospodarza dla tego pierwotniaka w Brazylii.

Objawy oczne w przebiegu leiszmaniozy

Objawy oczne u psów, są powiązane z innymi systemowymi chorobami, w przebiegu leiszmaniozy u psów. Objawy stwierdzone na oczach obejmowały szeroki wachlarz od ”zwykłego” zapalenia spojówek (conjunctivitis) aż po ropne zapalenie gałki ocznej (panophtalmitis), jak również zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej gałki ocznej, oraz przejrzała zaćma. Zmiany w oczach w przebiegu tego schorzenia stwierdzane były jedno lub obustronnie.

W diagnostyce różnicowej uwzględnić należy zarażenie Erlichia sp., z uwagi na fakt, że w Brazylii ta bakteria odpowiada za 95 % przypadków conjunctivitis u psów.

W przebiegu zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej, występujące depozyty kompleksów immunologicznych, odkładane były w ścianach naczyń krwionośnych. Stwierdzane były również zrosty tylne pomiędzy tęczówką a soczewką oka (Posterior synechie) jako rezultat bezpośredniej działalności form pasożyta w przednim odcinku błony naczyniowej.

Było też diagnozowane keratoconjunctivitis sicca ze śluzowo – ropną wydzieliną, dystrofia rogówki, wrzody na rogówce w części centralnej powiązane z obniżoną produkcją łez, obrzęki rogówki, pigmentacja oraz vascularyzacja rogówki. W przebiegu keratoconcjunctivitis sicca u psów opisano nacieki z ziarniaków zlokalizowane wokoło przewodów łzowych.(2)

Rozpoznanie i leczenie leiszmaniozy

Na zmienionej skórze stwierdza się wyłysienia, łuszczenie naskórka, owrzodzenia, krosty, grudki, guzki. W postaci trzewnej dochodzi do stanów zapalnych jelit. Również u psa, który wrócił z wycieczki zagranicznej koniecznym wydaje się regularne badanie narządu wzroku po powrocie.

Zapobieganie jest trudne z uwagi na fakt ograniczonej możliwości izolacji psa od komarów jako potencjalnych wektorów tego pierwotniaka, poprzez stosowanie repelentów. Najlepiej nie zabierać psa na wycieczki zagraniczne.

Leczenie jest trudne uwagi na lokalizację pierwotniaków w organizmie. W leczeniu stosowane są takie preparaty jak: allopurinol, pentamidyna, parpomomycyna, amfotercyna B czy preparaty antymonowe.

Hepatozoonoza

Powodowane przez pierwotniaka Hepatoozon canis, roznoszonego przez kleszcze z gatunku Rhipicephalus sanguineus (który jest zarażony dojrzałymi oocystami). U psów, choroba ta może mieć przebieg bezobjawowy.

W przebiegu tej inwazji, stwierdzane były liczne ziarniniakowe ogniska zapalne w organach wewnętrznych, głównie w mięśniach, co prowadzi do anoreksji, utraty masy ciała, biegunki, czy wycieków z oczu.

Objawy oczne w przebiegu hepatozoonozy

W badaniu okulistycznym stwierdzono ropny wyciek ze spojówki, obrzęk rogówki, wylewy krwawe w oku, zapalenie nadtwardówki (episcleritis), nienaturalne powiększenie gałki ocznej (buphthalmos). Stwierdzono równie podwyższone ciśnienie w oku, co może sugerować rozwój jaskry.(3)

Rozpoznanie i leczenie hepatozoonozy

Pasożyt ten może być stwierdzony w wykonanym rozmazie krwi. Stwierdza się postacie rozwojowe – gamonty. Ale trzeba pamiętać, że nie zawsze jesteśmy w stanie je stwierdzić w rozmazie bo ich po prostu może ich nie być lub możemy otrzymać wyniki fałszywie dodatnie.

Stany zapalne oka takie jak uveitis oraz jaska, powinny być jednym z punktów prowadzących do wyeliminowania lub potwierdzenia stwierdzenia występowania Hepatozoon canis u badanego psa. W związku z czym, konieczne wydaje się wykonanie testów ELISA, PCR itp.

W leczeniu stosuje się preparaty niesterydowe przeciwzapalne m.in. diclofenac, antybiotyki okulistyczne np., ciprofloksacyna, roztwór fizjologiczny 5 % do przemywania oczu oraz imidokarb i trimetoprin. Celowym wydaje się zastosowanie ranitydyny i tramadolu w celu redukcji bólu oka u psa. By pies nie ocierał okolicy oczu koniecznym jest założenie kołnierza ochronnego.

Acanthamoeba keratitis

Inwaja Acanthamoeba keratitis jest jedną z przyczyn, infekcji oczu prowadzących do ślepoty u ludzi na całym świecie. Często występuje u ludzi, którzy nie utrzymują soczewek kontaktowych w należytej higienie, jak równie w wyniku kontakt z wodą w której znajdują się inwazyjne oocysty.

Pierwotniak ten występuje w dwóch stadiach – poruszających się trofozoitów lub uśpionych cyst. Trofozoity mogą być przyczyną zapalenia nerwu promieniowego. Lecenie jest trudne z uwagi na występowanie ściany celulozowej w oocyście tego patogenu, a co za tym idzie utrudnione przenikanie zastosowanych leków przeciwko temu pasożytowi.(4)

Zmiany histopatologiczne rogówki

W badaniu histopatologicznym rogówki, (na modelu homiczym), stwierdzono nacieki złożone z komórek zapalnych (eozynofilii i neutrofili) zlokalizowane w przednim zrębie rogówki. Stwierdza się również obrzęk rogówki, neovascularyację, brak przezierności rogówki, mętny wygląd, czy nawet rozmiękanie rogówki (keratomalacja).(5)

Acanthamoeba keratitis u kota – objawy i leczenie

U kota zarażonego Acanthamoeba keratitis, stwierdza się w centrum nabłonka rogówki, nacieki złożone komórek zapalnych, łagodne, rozproszone zmiany obrzęku rogówki, rozwój naczyń krwionośnych w przednim zrębie rogówki oraz zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej (6).

Przyczyny występowania tego pierwotniaka na rogówce u kotów nie są znane. Uważa się, że długotrwałe stosowanie preparatów kortykosteroidowych, w leczeniu uveitis, prowadzi do obniżenia odporności na powierzchni rogówki co w konsekwencji, umożliwia inwazję Acanthamoeba keratitis.(6)

Keratotomia siatkowa – zastosowanie i ograniczenia

Stosowany w medycynie weterynaryjnej zabieg keratotomii siatkowej, polegający na oczyszczeniu rogówki z martwej tkanki a następnie nakłuwaniu rogówki igłą lub lekko ją tylko skaryfikując. Prowadzi to do lepszego przyczepienia się nabłonka rogówki do podłoża, i stymuluje lecenie powstałego owrzodzenia. Metoda jest stosowana w leczeniu, defektów rogówki u psów.

Ale z drugiej strony, nie jest rekomendowana dla kotów, z uwagi na fakt, że przewlekłe wrzody rogówki u kotów są wynikiem zarażenia się kota Herpeswirusem -1 i często zdarzają się powikłania po wykonaniu tego zabiegu.(5)

U kotów, w przebiegu inwazji Acanthamoeaba keratitis, stwierdza się zapalenie przedniego rąbka twardówki o podłożu limfoplamocytowym (jest to bardzo ciężkie zapalenie rogówki). Z uwagi na fakt, że twardówka jest mniej dostępna dla stosowanych leków w okulistyce, co przyczynia się do postępowania choroby a nie do jej wyleczenia.(5)

Rozpoznanie i leczenie Acanthamoeba keratitis

Rozpoznanie polega na pobraniu zeskrobiny z rogówki zabarwieniu uzyskanego preparatu gotowym zestawem do barwienia krwi. Mona pobrać zeskrobinę na szkiełko podstawowe, dodać parę kropli 10 % chlorku potasu i obserwować cysty pod mikroskopem stereoskopowym, które są owalnego kształtu.(4) Możliwe jest wykonanie testów PCR itp.

Leczenie: stosuje się diaminy takie jak propamidyna, hexamidyna, oraz chlorheksydyna (jest to kationowy środek o szerokim spektrum działania przeciwko drobnoustrojom). Stwierdzono, że polihexametylen jest mało toksyczny do nabłonka rogówki i stosowany z roztworem PHMB był dobrze tolerowany u zwierząt.(5)

Zapobieganie inwazjom pasożytniczym u zwierząt podróżujących

Zapobieganie inwazjom pasożytniczym, polega w głównej mierze, na poznaniu cyklu rozwojowego pasożyta, i takie prowadzenie działań prewencyjnych, które ograniczą (o ile się to da) ryzyko zarażenia postaciami inwazyjnymi.

Coraz częste i popularne podróże ze zwierzętami, do różnych regionów świata w których występują lokalnie opisywane pasożyty, może przyczynić się do wystąpienia po pewnym czasie od powrotu objawów klinicznych zarażenia. Czy nie z korzyścią dla zdrowia zwierzęcia, byłoby umieszczenie na okres podróży właściciela, zwierzęcia w hotelu dla zwierząt czy pod opieką bliskich? Kwestia ta wymaga rozważenia.

Praktyczne zalecenia dla właścicieli podróżujących ze zwierzętami

Jeżeli już, jesteśmy z psem, kotem w regionie gdzie występują dane pasożyty, starajmy się ograniczyć kontakt tego zwierzęcia ze zbiornikami wodnymi. Unikajmy by pił wodę z takich zbiorników czy miał jakikolwiek inny kontakt nią. Zasadnym wydaje się mieć wodę w butelce i w przypadku, gdy pies jest spragniony, w misce nalać mu wody z butelki do picia.

Koniecznym, wydaje się zastosowanie repelentów odstraszających owady odżywiające się krwią np. komary, ale warto też mieć na uwadze lokalnie sprzedawane preparaty odstraszające. Uwagi na fakt, że nasze ”polskie” mogą nie działać na owady lokalnie występujące.

Warto również przeprowadzać, regularne odrobaczanie zwierzęcia, zwłaszcza po powrocie z podróży zagranicznej. Profilaktyczna wizyta u lekarza weterynarii, po powrocie z podróży jest nieodłączna, nawet w przypadku gdy pies nie ma żadnych objawów klinicznych.

Ma to na celu szybkie podjęcie działań profilaktycznych jak i terapeutycznych w przypadku pojawienia się pierwszych objawów zarażenia pasożytami. Objawy inwazji, zwłaszcza w stadium początkowym, mogą być słabo wyrażone i skierować lekarza weterynarii na inny kierunek leczenia niż jest w rzeczywistości.

Podsumowanie – kluczowe wnioski diagnostyczne i kliniczne

Literatura

• Rafael Calero-Bernal., Solange M.Gennari, Clinical toxoplasmosis in dogs and cats: an update. Frontiers in Veterinary Science, 2019, vol.6
• Marcus V., Ocular diseases in dogs naturallaffected by visceral Leischmaniasis in Teresina , Piaui , Brazil. Ciencia Rural, Santa Maria, v.47,2017
• Sandra P.Acevedo, Uveitis and glaucoma asociated with Hepatozoon canis infection: a case report. Rev.Colomb Cienc Pecu 2010,23
• Meiyu Ren, Xinyi Wu, Evaluation of three diffrent methods to establish animal model of Acanthamoeba keratitis. Yonsei Med J, vol 51,2010
• Angel O., A rabbit model of Acanthamoeaba Keratitis : use of infected soft contact lenses after corneal epithelium debridement with a diamond burr. IOVS/2017,vol.58, no.2
• Eric C.L., Acanthamoeba sclerokeratitis in a cat. JAVMA,2020,vol.257, no.12

Autor:

lek. wet. Maciej Kucharski

Laboratorium Cytologii Okulistycznej

Miączyn 34a,

09-150 Czerwińsk nad Wisłą

mail: kucharz1980@interia.pl