Plazmocytarne zapalenie opuszek kończyn u kotów

Plazmocytarne zapalenie opuszek kończyn to schorzenie rozpoznawane wyłącznie u kotów, prawdopodobnie o podłożu autoimmunologicznym. Najbardziej typowy objaw to silny obrzęk opuszek śródstopia lub śródręcza (najpowszechniej śródręcza). W większości przypadków problem dotyka kilku opuszek. Zakażenie wirusami FIV i FeLV predysponuje do rozwoju choroby. Leczenie opiera się na glikokortykosteroidach w dawkach immunosupresyjnych (4,4 mg/kg m.c.) lub doksycyklinie.

Charakterystyka choroby

Choroba będąca tematem artykułu nie jest często występującym problemem u kotów, w związku z tym nie jest również powszechnie znana. Schorzenia dotyczące dygitalnych odcinków kończyn określane są w dermatologii jako pododermatitis, omawiana jednostka chorobowa należy do tej zbiorczej grupy problemów dermatologicznych.

Plazmocytarne zapalenie opuszek kończyn stanowi pewną osobliwość gatunku, ponieważ rozpoznawana jest wyłącznie u kotów. Chcemy przybliżyć czytelnikom informacje dotyczące przyczyn, objawów klinicznych, sposobu rozpoznawania oraz postępowania w przypadku plazmocytarnego zapalenia opuszek kończyn u kotów.

Przyczyny choroby

Omawiana jednostka chorobowa prawdopodobnie ma przyczyny autoimmunologiczne, mniej natomiast prawdopodobne są jej przyczyny alergiczne (niektóre przypadki charakteryzują się sezonowością występowania objawów). Przeprowadzone badania z zastosowaniem immunofluorescencji potwierdzają teorię o jej autoimmunologicznym charakterze, ponieważ wykazano odkładanie się przeciwciał IgG na wysokości błony podstawnej.

Istniały również przypuszczenia o zakaźnych przyczynach choroby, ale zostały one wykluczone, ponieważ w materiale od chorych kotów nie stwierdzono żadnych drobnoustrojów, które mogłyby być odpowiedzialne za powstawanie tego typu zmian (Bartonella spp., Ehrlichia spp., Anaplasma phagocytophilum, Chlamydophila felis, Mycoplasma spp., Toxoplasma gondii, FHV-1).

Wykazano natomiast, że zakażenie wirusami niedoboru immunologicznego i białaczki wydaje się predysponować do rozwoju choroby, gdyż wiele kotów z plazmocytarnym zapaleniem opuszek kończyn było równocześnie zakażonych tymi wirusami.

Fot. 1. Plazmocytarne zapalenie opuszek u kota, widoczny obrzęk opuszek placowych w prawej kończynie piersiowej, opuszki na kończynie lewej bez zmian. Na kończynie prawej rumień i nadżerki.

Objawy kliniczne

Nie występują predyspozycje związane z wiekiem, płcią czy rasą kotów, sterylizacja również nie wpływa na częstotliwość zapadania na chorobę. Objaw, który jest najbardziej typowy, stanowi silny obrzęk i związane z tym zwiększenie objętości jednej lub kilku opuszek kończyn.

W większości przypadków problem dotyka kilku opuszek, choć początkowo może dotyczyć wyłącznie jednej. Wraz z postępem choroby zwykle dochodzi do pojawienia się zmian na kilku kończynach, chociaż obserwowane są przypadki, w których ogranicza się ona wyłącznie do jednej kończyny kota.

Opuszkami, gdzie obrzęk jest największy, nie są opuszki palcowe, ale opuszki śródstopia lub śródręcza (najpowszechniej zmiany obecne są na opuszkach śródręcza).

Rozwój zmian chorobowych

Obrzęk, który pojawia się na początku choroby, jest najczęściej niebolesny, na tym etapie możliwa jest również zmiana barwy opuszki na bladoniebieski lub fioletowy. W trakcie jej rozwoju, poza już obecnym obrzękiem, na opuszkach dotkniętych chorobą formują się wykwity: rumień, nadżerki, łuski, a w dalszej kolejności również wrzody, mogą być widoczne także wybroczyny.

W przypadkach, w których dochodzi do rozwoju nadżerek i owrzodzeń, a następnie wtórnych infekcji bakteryjnych, na skutek znacznej bolesności obserwowana jest kulawizna. U takich osobników możliwe jest powiększenie węzłów chłonnych, gorączka, niedokrwistość i utrata apetytu.

Inne lokalizacje choroby

Choroba zwykle nie powoduje objawów związanych z innymi układami, chociaż opisywane były przypadki występowania plazmocytarnego zapalenia dotyczącego lusterka nosa u kotów. Tego typu zapalenie może mieć podobne uwarunkowania jak plazmocytarne zapalenie opuszek kończyn, szczególnie że zdarzały się przypadki równoczesnego występowania obu chorób.

W przypadku zmian na lusterku nosa, w odróżnieniu od zmian dotyczących opuszek, nie stwierdza się owrzodzeń, a jedynie obrzęk.

U niektórych osobników z plazmocytarnym zapaleniem opuszek opisywane były plazmocytarne zapalenie jamy ustnej, autoimmunologiczne kłębuszkowe zapalenie nerek oraz skrobiawica tego narządu, jak również wątroby.

Rozpoznanie choroby

W rozpoznaniu różnicowym należy uwzględnić szereg chorób: zespół eozynofilowy kotów, reakcje związane z ukąszeniami owadów, choroby nowotworowe, kontaktowe (alergiczne lub podrażnieniowe) zapalenie skóry i reakcje polekowe, choroby autoimmunologiczne (pęcherzycę liściastą, pemfigoid pęcherzowy, toczeń rumieniowaty), powierzchowne martwicze zapalenie skóry (zespół skórno-wątrobowy) czy ziarniniaki tła zakaźnego (bakteryjne i grzybicze).

Badania laboratoryjne

W przypadku wykonania badań hematologicznego i biochemicznych z surowicy krwi u chorych zwierząt stwierdzane są: trombocytopenia, leukocytoza, limfopenia, a dodatkowo hipergammaglobulinemia i hipoalbuminemia.

W ostatecznym rozpoznaniu uwzględniamy informacje z wywiadu (dotyczące przebiegu i rozwoju choroby), dosyć typowe objawy kliniczne, szczególne znaczenie mają wyniki badań cytologicznego i histopatologicznego, które potwierdzają ostateczne rozpoznanie plazmocytarnego zapalenia opuszek kończyn.

Badanie cytologiczne

Badanie cytologiczne wykonuje się jako biopsję aspiracyjną cienkoigłową. Nie zawsze będzie ona w pełni diagnostyczna, ponieważ pobrany materiał często zawiera dużą ilość krwi, co czyni go trudnym w ocenie i interpretacji. Cechą typową dla badania cytologicznego przypadków plazmocytarnego zapalenia opuszek są obecne w preparacie liczne komórki plazmatyczne.

Badanie histopatologiczne

Ostateczne potwierdzenie rozpoznania uzyskujemy, przeprowadzając badanie histopatologiczne. Materiał do badania pobierany jest najczęściej trepanobiopsją (najlepiej użyć trepanu o średnicy 6 mm, co zapewni odpowiednio reprezentatywny materiał). Miejscem wykonania bioptatu powinno być obrzeże opuszki.

Nie należy pobierać wycinka z opuszki o najbardziej wyrażonych objawach, ponieważ zwykle obecne są tam już powikłania, np. bakteryjne, które mogą zacierać obraz histopatologiczny.

Obserwowane cechy histopatologiczne to: w naskórku akantoliza (obecność wolnych komórek naskórka – akantocytów), nadżerki i owrzodzenia, ponadto stwierdza się zapalenie okołonaczyniowe (leukoklastyczne zapalenie naczyń), a w nacieku dominują komórki plazmatyczne. W bardziej zaawansowanych przypadkach obecne jest rozlane zapalenie, w którym dominują komórki plazmatyczne, a w mniejszej liczbie granulocyty obojętnochłonne, niekiedy również kwasochłonne.

Obecne w nacieku komórki plazmatyczne mogą zawierać obecne w cytoplazmie wtręty eozynofilowe – ciałka Russella. Opisywano również przypadki występowania wielojądrzastych komórek plazmatycznych, ale ich znaczenie nie jest jasne.

Plazmocytarny naciek zapalny obecny jest w skórze i tkance podskórnej. Przypadki powikłane przez wtórne infekcje bakteryjne charakteryzują się ponadto obecnością w nacieku granulocytów obojętnochłonnych oraz limfocytów i makrofagów. Jeśli stwierdzane są owrzodzenia, możliwe jest zapalenie naczyń, a w przypadku przewlekłości choroby – również zwłóknienia.

Leczenie plazmocytarnego zapalenia opuszek

Opisywane były przypadki samoistnego ustąpienia objawów. Możliwe są również przypadki z wyraźną sezonowością, w których choroba cofa się w okresie zimowym. Większość chorych kotów wymaga jednak leczenia. Terapia obejmuje przede wszystkim stosowanie leków immunosupresyjnych.

Glikokortykosteroidy

Dobre efekty i stosunkowo szybki powrót do zdrowia stwierdzany jest po zastosowaniu glikokortykosteroidów. W przypadku omawianej choroby podawane są one w wysokich, czyli immunosupresyjnych dawkach. Zalecanymi lekami z tej grupy są:

• Prednizolon lub metyloprednizolon w dawce 4,4 mg/kg m.c. (chociaż opisywano przypadki skuteczności przy znacznie mniejszych dawkach 1-2 mg/kg m.c.)
• Triamcynolon w dawce od 0,4 do 0,6 mg/kg m.c.
• Deksametazon w dawce 0,5 mg/kg m.c.

W miarę ustępowania objawów dawki glikokortykosteroidów należy zmniejszać zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Doksycyklina

W części przypadków skuteczna jest doksycyklina (5-10 mg/kg m.c. – 25 mg na zwierzę). Lek ten wykazuje nieco mniejszą skuteczność niż glikokortykosteroidy i jest efektywny u nie więcej niż 50% zwierząt (chociaż przynajmniej częściową poprawę stwierdza się u większości leczonych kotów), a minimalny czas jej stosowania do uzyskania efektów wynosi około 4 tygodni, niekiedy leczenie musi być wydłużone do 8 tygodni.

Doksycyklinę można zastosować w początkowym okresie leczenia w celu wyeliminowania ewentualnych zakażeń bakteryjnych. Korzystne działanie tego leku w przypadkach plazmocytarnego zapalenia opuszek związane jest z jej efektem przeciwzapalnym (ograniczenie chemotaksji, fagocytozy, wydzielania IL-1). Zwykle objawy choroby ustępują po kilku tygodniach leczenia (niekiedy musi ono być prowadzone przez 14 tygodni).

Inne opcje terapeutyczne

Wraz z glikokortykosteroidami można stosować doustnie witaminę E w dawce 50 mg na zwierzę. Niektóre przypadki mogą być skutecznie leczone z zastosowaniem cyklosporyny A w dawce 5 mg/kg m.c., poprawa stwierdzana jest po 2-6 tygodniach leczenia.

Możliwe jest również leczenie z zastosowaniem soli złota podawanych w dawce 1 mg/kg m.c., sole złota podaje się iniekcyjnie domięśniowo raz w tygodniu przez 4-16 tygodni, do czasu uzyskania remisji.

Postępowanie w przypadkach powikłanych

Po ustąpieniu objawów choroby powszechne są długotrwałe remisje. Owrzodzenia znacznych rozmiarów mogą być usuwane chirurgicznie. W przypadkach silnie powikłanych bakteryjnie, jeśli w leczeniu stosowane są glikokortykosteroidy, należy dodatkowo wdrożyć leczenie powikłań z zastosowaniem antybiotyków zalecanych w dermatologii.

Fot. 2. Plazmocytarne zapalenie opuszek, zmiany dotyczą obydwu kończyn piersiowych, widoczny obrzęk opuszek centralnych śródręcza. Na opuszkach rozległe nadżerki, na opuszkach palcowych z kolei nadmierne rogowacenie i formowanie się łusek.

2. Bettenay S. V., Mueller R. S., Dow K., Friend S.: Prospective study of the treatment of feline plasmacytic pododermatitis with doxycycline. „Vet. Record”, 2003,152, 564-566.

3. Bettenay S.V., Mueller R. S.: Histopathologic evaluation of feline plasmacytic pododermatitis. „Vet. Dermatol.”, 2004, 15, 58.

4. Cadiergues M.V., Delverdier M., Franc M.: Feline plasma cell pododermatitis: a clinical case and literature review. „Revue. Med. Vet” 2002, 153, 311-313.

5. De Man M.: Whatwas your diagnosis? Plasma cell podoermatitis and plasma cell dermatitisof the nose apex in a cat „J. Feline Med. Surgery” 2003, 5, 245-247.

6. Declercq J., De Bosschere H.: Nasal swelling due to plasma cell infiltrate in a cat without plasma cell pododermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2010, 21, 412-414.

7. Declercq J., De Man M.: Swelling of the nose in three cats with plasmacytic pododermatitis. „Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift” 2002; 71: 277-81.

8. Drolet R., Bernard J.: Plasma cell pododermatitis in a cat. Case report. „Can. Vet. J.” 1984, 25, 448-449.

9. Gross T.L., Ihrke P.J., Walder E.K., Affolter V.K.: Skin Diseases of dog and cat. Clinical and histopthologic diagnosis. „Blackwell Science”, Oxford 2005.

10. Guaguere E., Prelaud P., Degorce-Rubiales F. i wsp.: Feline plasma cell pododermatitis: a retrospective study of 26 cases. „Vet. Dermatol.” 2004, 15, 27.

11. Guaguere E., Prelaud P.: A practical guide to feline dermatology. Merial, New York, 1999.

12. Hošková Z., Tarkošová D., Fictum P., Svoboda M.: Plazmocelulární pododermatitida koček – přehled současných poznatků. VETERINÁŘSTVÍ 11/2011 633-637.

13. Mendelsohn C., Rosenkrantz W., Griffin C. E.: Practical Cytology For Inflammatory Skin Diseases. „Clin. Tech. Small Anim. Pract.” 2006, 21,117-127.

14. Ordeix L.: Pododermatite plasma cellulare felina: caso clinico. „Quaderni di dermatologia”, 2003, 8, 27-29.

15. Pereira Dias P., Faustino A.M.R.: Feline plasma cell pododermatitis: a study of 8 cases. „Vet. Dermatol.” 2003, 14, 333-337.

16. Scarampella F., Ordeix L.: Doxycycline therapy in
10 cases of feline plasma cell pododermatitis: clinical, haematological and serological evaluations. „Veterinary Dermatology”, 15 (Suppl. 1), 20-40.

17. Scott D.W., Miller W.H., Griffin C.E.: Small Animall Dermatology. W.B. Saunders Company Philadelphia, 2001.

18. Shaw S.E.: Immune-Mediated Skin Diseases in Cats. 28th World Congrss of ht World Small Animal Veterinary Association 2003 Bankok.

19. Zoltán S., Zoltán V,. Edina P.: Plazmasejtes Pododermatitis Macskában Kisállatpraxis. Ix. 2008 3, 96-99.

 
Autorzy:
dr n. wet. Marcin Szczepanik, dr n. wet. Piotr Wilkołek, dr n. wet. Łukasz Adamek, lek. wet. Karina Chmielecka
Zakład Diagnostyki Klinicznej i Dermatologii Weterynaryjnej Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
Przychodnia Weterynaryjna Marwet Turka
Zdjęcia:
Z archiwum autorów