Grzybice powierzchowne (dermatofitozy) u zwierząt towarzyszących – rozpoznawanie i leczenie

Dermatofitozy to zakażenia skóry i jej wytworów przez grzyby zwane dermatofitami. Stanowią 0,71-3,6% wszystkich przypadków dermatologicznych na świecie, a w Polsce około 4% u psów i ponad 11% u kotów. Najważniejsze dla zwierząt towarzyszących są grzyby z rodzaju Microsporum (szczególnie M. canis) i Trichophyton. Typowe objawy to okrągłe wyłysienia z nadmiernym rogowaceniem i rumieniem.

Czym są dermatofitozy?

Nazwą dermatofitozy określa się zakażenia skóry i jej wytworów (włosów, pazurów) przez grzyby określane jako dermatofity.

Zwierzęta atakowane są przez około 30 gatunków dermatofitów.

Najważniejsze gatunki dermatofitów

Za najważniejsze dla zwierząt towarzyszących uważa się grzyby należące do rodzaju:

• Microsporum (szczególnie M. canis, rzadziej M. gypseum)
• Rzadziej Trichophyton (jak T. mentagrophytes)

Jak często występują dermatofitozy?

Dermatofitozy należą do chorób szeroko rozpowszechnionych na świecie. Najczęściej notowane są w krajach o gorącym i wilgotnym klimacie.

Częstość występowania na świecie i w Polsce

Grzybice powierzchowne chociaż należą do chorób powszechnie znanych, nie są jednak najpowszechniejszymi chorobami skóry. Stanowią według literatury światowej jedynie 0,71 do 3,6% wszystkich przypadków dermatologicznych.

Informacje dotyczące tych zakażeń w Polsce oceniają częstotliwość występowania choroby na 4% u psów i ponad 11% w przypadku kotów (spośród wszystkich przypadków dermatologicznych).

Jak dochodzi do zakażenia grzybicami?

Do zakażenia dermatofitami dochodzi poprzez kontakt bezpośredni z osobnikami chorymi (poprzez artrospory). Kontakt z zanieczyszczonym zarodnikami środowiskiem wydaje się mieć mniejsze znaczenie.

Co predysponuje do rozwoju dermatofitoz?

Istotnym elementem w patogenezie choroby jest status immunologiczny gospodarza.

Czynniki predysponujące

Czynnikami predysponującym do rozwoju choroby jest:

• Immunosupresja (szczególnie w przypadkach postaci guzowatych jak kerion i pseudomycetoma)
• Obecność mikrourazów ułatwiających wnikanie zarodników

Predyspozycje rasowe u psów i kotów

Pewne rasy wydają się być predysponowane do choroby.

Predysponowane rasy kotów

U kotów są to koty perskie.

Predysponowane rasy psów

W przypadku psów Yorkshire teriery. Dermatofitozy częściej występują również u psów ras pracujących i polujących:

• Labradory
• Foxterriery
• Jack Russell teriery
• Beagle
• Owczarki niemieckie
• Niemieckie teriery myśliwskie
• Psy rasy Groenendael
• Wyżły niemieckie krótkowłose

Predyspozycja ta prawdopodobnie związana jest z częstszą obecnością mikrourazów, jak również z możliwością kontaktów z zakażonymi zwierzętami dzikimi.

Jakie są klasyczne objawy dermatofitoz?

Dermatofitozy należą do chorób o jednych z najbardziej zróżnicowanych obrazów klinicznych.

Najczęściej występującymi objawami, które można by określić mianem klasycznych są okrągłe lub owalne wyłysienia i przerzedzenia włosa.

Wygląd zmian skórnych

W miejscach występowania wyłysień skóra jest czerwona, występuje tam nadmierne rogowacenie (łuski), niekiedy grudki i strupy.

Typowa lokalizacja zmian

Do okolic ciała, gdzie zmiany notowane są najczęściej należą:

• Okolica okołooczodołowa
• Małżowiny uszne
• Twarz
• Rzadziej kończyny czy brzuch

Czy dermatofity atakują pazury?

Dermatofity mogą atakować również pazury prowadząc do różnego typu zaburzeń ich wzrostu i deformacji (onychogryfozy).

Postać krostkowa dermatofitoz

Wyjątkowo spotykana jest postać krostkowa przypominająca w swoim obrazie klinicznym pęcherzycę liściastą.

Postacie guzowate – kerion i pseudomycetoma

Całkowicie odmienne w obrazie klinicznym mają postacie guzowate dermatofitoz – kerion i pseudomycetoma. W przypadkach tych form powstają zmiany rozrostowe w postaci guzów i guzków.

Kerion – charakterystyka zmian

W przypadku postaci kerion guzy i guzki zwykle nie są pokryte włosem, często widoczny jest tam wyraźny rumień.

Wielkość i objawy kerion

Wielkość guzka może wahać się od 1 do nawet 5 cm, obecne są przetoki, z których po uciśnięciu wydobywa się serowaty wysięk.

Guzy te mogą ulegać rozpadowi, co z kolei prowadzi do powstania nadżerek i owrzodzeń. Zwykle powstają pojedyncze wykwity.

Lokalizacja kerion

Miejscem typowym dla rozwoju zmian jest głowa oraz kończyny.

Pseudomycetoma – zaawansowana postać guzowata

Pseudomycetoma to również postać, w której występują guzki i guzy, zwykle o wielkości od 0,5 cm do nawet 8 cm.

Lokalizacja i powikłania pseudomycetoma

Wykwity obecne są najczęściej na grzbiecie oraz w okolicy podstawy ogona, niekiedy również na kończynach.

Guzki te mogą ulegać owrzodzeniu, mogą też powstawać przetoki, z których wypływa serowato-ropny lub krwisty wysięk. Notowano również przypadki zajęcia mięśni, a nawet ściany jamy otrzewnowej.

Dermatofitozy u kotów – pokrzywka barwnikowa

U kotów dermatofitozy mogą powodować pokrzywkę barwnikową. Do tej postaci predysponowane są koty ras Sfinks i Devon Rex.

Objawy pokrzywki barwnikowej

Typowe objawy to liczne plamki rumieniowe i barwnikowe na całym ciele zwierzęcia. Przede wszystkim na:

• Brzuchu
• Klatce piersiowej
• Bokach ciała

Zespół eozynofilowy w dermatofitach u kotów

Jak wiele czynników, u kotów dermatofitozy mogą być powodem rozwoju zespołu eozynofilowego:

• Ziarniniaka liniowego
• Wrzodu eozynofilowego
• Płytki eozynofilowej

Jak rozpoznać dermatofitowy?

Rozpoznanie choroby wymaga wykonania badań dodatkowych, ponieważ objawy mogą jedynie sugerować chorobę, ale nie są bezwzględnie typowe.

Jak nadmieniono powyżej, grzybice powierzchowne mogą przybierać ponadto bardzo zróżnicowany obraz kliniczny.

Badanie lampą Wooda – przesiewowa metoda diagnostyczna

Jako badanie przesiewowe można wykorzystać obecność fluorescencji w świetle lampy Wooda.

Które dermatofity wykazują fluorescencję?

Fluorescencję w świetle ultrafioletowym wykazują dermatofity z rodzaju Microsporum oraz T. schoenleini.

Ograniczenia badania lampą Wooda

Metoda nie jest w stanie wykluczyć wszystkich przypadków infekcji, ponieważ fluorescencja nie jest widoczna we wczesnych fazach zakażenia. Pojawia się nie wcześniej niż około 5 do 7 dnia od zakażenia.

Częstość fluorescencji u M. canis

Nawet w przypadku M. canis fluorescencji nie stwierdza się we wszystkich przypadkach. Występuje ona u około 30 do nieco ponad 50% izolowanych grzybów.

Barwa fluorescencji

Barwa fluorescencji zakażonych włosów określana jest jako „zielonego jabłuszka”. Możliwa jest jednak fluorescencja o barwie:

• Żółto-zielonej
• Matowo-zielonej
• Niebiesko-zielonej

W przypadkach postaci guzowatych nie stwierdza się fluorescencji, stąd badanie lampą Wooda w takich przypadkach jest nieprzydatne.

Badanie wideodermatoskopowe

Badanie wideodermatoskopowe powszechnie stosowane w diagnostyce choroby u ludzi, u zwierząt stosowane jest jak dotychczas jedynie w badaniach naukowych. Przeszkodą w jej rozpowszechnieniu jest wysoki koszt wideodermatoskopów.

Typowy obraz w wideodermatoskopii

Technika ta w medycynie weterynaryjnej używana jest od niedawna. Typowa jest obecność lekko zakrzywionych włosów określanych jako „włosy o kształcie przecinka”.

Badanie mikroskopowe włosa – najczęstsza metoda

Najważniejszą i najczęściej stosowaną techniką diagnostyczną jest badanie mikroskopowe włosa. Podstawową jej zaletą jest bardzo szybki wynik.

Co widać w badaniu mikroskopowym?

W przypadku zakażenia widoczne są zarodniki (artrokonidia) grzybów otaczających włos. We wnętrzu włosa mogą być natomiast widoczne strzępki dermatofitów.

Włosy z podejrzeniem dermatofitoz oglądamy pod powiększeniem 100×.

Ograniczenia badania mikroskopowego

Metoda ta nie sprawdza się w przypadku postaci guzowatych choroby.

Ponadto w rozpoznaniu można wykorzystać badanie zeskrobiny, której czułość jest zbliżona do badania mikroskopowego włosa.

Badanie hodowlane – najczulsza metoda

Badanie hodowlane należy do najczulszych metod służących do rozpoznawania zakażeń dermatofitami.

Zalety i wady badania hodowlanego

Podstawową zaletą metody jest możliwość identyfikacji gatunkowej dermatofita, co może ułatwić leczenie. Wadą natomiast jest długi czas oczekiwania na uzyskanie wyniku.

Dermatofity hodowane są na podłożu Sabourauda lub też podłożu DTM (Dermatophyte Test Medium).

Badanie PCR w diagnostyce dermatofitów

Badanie PCR w diagnostyce dermatofitoz stosowane jest od niedawna. Technika ta przydatna jest również w diagnostyce postaci guzowatych.

DNA dermatofitów wykrywane jest w wycinkach skóry pobranych metodą biopsji.

Badanie histopatologiczne postaci guzowatych

Postacie guzowate są rozpoznawane poprzez badanie histopatologiczne.

W przypadku podejrzenia zmian grzybicznych wykorzystujemy barwienie histochemiczne metodą PAS oraz Gomoriego w modyfikacji Grocotta.

Jakie są metody leczenia dermatofitoz?

Leczenie grzybic powierzchownych może być prowadzone poprzez:

• Leczenie miejscowe
• Leczenie ogólnoustrojowe
• Szczepienia metafilaktyczne

Metody te mogą być również łączone ze sobą.

Leczenie miejscowe – kiedy stosować?

Leczenie miejscowe stosowane jest u psów. Ponieważ u kotów w związku z ich behawiorowaniem preparaty podawane miejscowo są szybko usuwane ze skóry.

Wielosiarczek wapnia – skuteczna terapia miejscowa

Dużą skuteczność w leczeniu ma wielosiarczek wapnia (ciecz kalifornijska). Zalecanym roztworem do stosowania u zwierząt jest rozcieńczenie 1:33 (zwykle preparat rozcieńcza się 15 do 60 ml/l).

Sposób stosowania wielosiarczku wapnia

Stosuje się go raz lub dwa razy w tygodniu, czas leczenia wynosi około miesiąca.

Wielosiarczek wapnia posiada dodatkowo właściwości keratolityczne, co może być użyteczne w przypadkach, gdy występuje nadmierne rogowacenie w miejscach występowania zmian.

Enilkonazol miejscowo

Miejscowo można stosować enilkonazol w stężeniu 0,2%. Zwykle używa się go jeden do dwóch razy w tygodniu (lepsze efekty daje częstsze stosowanie).

Do wyleczenia dochodzi po około miesiącu jego stosowania.

Inne preparaty miejscowe

Ponadto miejscowo można stosować połączenie mikonazolu, ketokonazolu lub terbinafiny z chlorheksydyną.

W przypadku występowania zmian ogniskowych u psów można stosować leki w postaci maści lub kremów zawierających:

• Clotrimazol
• Mikonazol
• Itrakonazol
• Terbinafinę
• Enilkonazol

Itrakonazol – leczenie ogólnoustrojowe

W leczeniu ogólnoustrojowym można zastosować itrakonazol. Lek stosowany jest doustnie w dawkach od 5-10 mg/kg m.c.

Protokoły podawania itrakonazolu

Istnieją różne protokoły jego podawania:

• Podawanie codziennie przez 21 lub 28 dni
• Następnie w naprzemienne tygodnie

Czas leczenia jest zwykle długi, nawet do czterech miesięcy.

Ketokonazol w leczeniu ogólnoustrojowym

Kolejnym lekiem stosowanym ogólnoustrojowo jest ketokonazol. Zalecane dawkowanie leku to 10 mg/kg m.c. dziennie przez czas kilku tygodni.

Zwykle co najmniej 3 tygodnie, zdaniem autorów lek powinien być podawany przez co najmniej miesiąc.

Flukonazol i terbinafina

Flukonazol podawany jest w dawce 10 mg/kg m.c. jeden raz dziennie.

Terbinafina w przypadku dermatofitoz stosowana jest w dawkach od 5 do 40 mg/kg m.c. Leczenie trwa od 35 do 158 dni.

Szczepionki przeciwko dermatofitom

Szczepionki zawierające w swoim składzie antygeny dermatofitów mogą być stosowane zarówno w zapobieganiu chorobie jak i w leczeniu jako szczepienia metafilaktyczne.

Schemat szczepień

Wymagane jest podanie 2 a niekiedy 3 dawek szczepionki w odstępie 2-3 tygodni.

Identyfikacja gatunkowa przed szczepieniem

W przypadku szczepień metafilaktycznych wskazane jest przed szczepieniem wykonanie identyfikacji gatunkowej grzyba. Chociaż w przypadku dermatofitów istnieje duże pokrewieństwo antygenowe.

Szczepionki zawierające antygeny dermatofitów z rodzaju Microsporum powinny być skuteczne w przypadku wszystkich gatunków tego rodzaju.

Dezynfekcja środowiska

Sporo dermatofitów może długo zachowywać zakaźność w środowisku. Wskazane jest odpowiednie postępowanie w celu jego dezynfekcji.

Środki do dezynfekcji

Do dezynfekcji można zastosować:

• Podchloryn sodu
• Enilkonazol
• Monosiarczan potasu
• Nadtlenek wodoru o przyśpieszonym uwalnianiu

Czy dermatofitozy są zakaźne dla człowieka?

Należy również wspomnieć o aspekcie zootycznym choroby, ponieważ istnieje możliwość zakażania się właścicieli od chorych zwierząt.

Autor: dr hab. Marcin Szczepanik
kryll@poczta.onet.pl

Zdjęcia: Z zasobów autora

Zalecane piśmiennictwo

1. Abramo, F., Vercelli, A., & Mancianti, F. Two cases of dermatophytic pseudomycetoma in the dog: an immunohistochemical study. Dermatol. 2001, 12, 203–7.
2. Asawanonda P, Taylor C. R.,  Wood’s light in dermatology J. of Dermatol. 1999, 38, 801–807
3. Bergman RL, Medleau L, Hnilica K et al. Dermatophyte granulomas caused by Trichophyton mentagrophytes in a dog. Vet Dermatol 2002; 13: 51–
4. Black SS, Abemethy TE, Tyler JW et al. Intra-abdominal dermatophytic pseudomycetoma in a Persian cat. J Vet Intern Med 2001; 15: 245–
5. Bond R, Pocknell A, Toze C. Pseudomycetoma caused by Microsporum canis in a Persian cat: lack of response to oral terbinafine. J Small Anim Pract 2001; 42: 557–
6. Carlotti DN, Guinot P, Meissonnier E et al. Eradication of feline dermatophytosis in a shelter: a field study. Vet Dermatol 2010; 21: 259–
7. Chang SC, Liao JW, Shyu CL, Hsu WL, Wong ML. Dermatophytic pseudomycetomas in four cats. Vet Dermatol. 2011, 22, 181-7.
8. Chansiripornchai P, Suanpairintr N. Treatment of Microsporumcanis infection in a cat using a fungal vaccine. Thai J Vet Med 2015; 45: 645–
9. Colombo S, Cornegliani L, Vercelli A. Efficacy of itraconazole as a combined continuous/pulse therapy in feline dermatophytosis: preliminary results in nine cases. Vet Dermatol 2001; 12: 347–
10. Colombo S., Scarampella F., Ordeix L., Roccabianca P. Dermatophytosis and papular eosinophilic/mastocytic dermatitis (urticaria pigmentosa-like dermatitis) in three Devon Rex cats. J Feline Med. Surg. 2012, 14, 498-502.
11. Curtis Diagnostic Techniques and Sample Collection Clinical Techniques in Small Animal Practice 2001, 16, 199-206
12. Dazbrowska I, Dworecka-Kaszak B, Brillowska-Dazbrowska A. The use of a one-step PCR method for the identification of Microsporum canis and Trichophyton mentagrophytes infection of pets. Acta Biochim Pol 2014; 61: 375–
13. Dong C, Angus J, Scarampella F et al. Evaluation of dermoscopy in the diagnosis of naturally occurring dermatophytosis in cats. Vet Dermatol 2016; 27: 275–e65.
14. Draghici A. K. Aspects concerning the diagnosis by direct microscopic examination of the samples in cats Scientia Parasitologica, 2006, 3-4, 85-91
15. Gross T.L., Ihrke P. Walder E.J., Affolter V.K.: Skin diseases of the dog and cat. Clinical and Histopathologic Diagnosis 2005 by Blackwell Science Ltd.
16. Guillot J, Latie L, DevilleMet al. Evaluation of the dermatophyte test medium RapidVet-D. Vet Dermatol 2001; 12: 123–
17. Hill P, Lo A, Eden CA et al. Survey of the prevalence, diagnosis and treatment of dermatological conditions in small animal general practice. Vet Rec 2006; 158: 533–
18. Hnilica KA, Medleau L. Evaluation of topically applied enilconazole for the treatment of dermatophytosis in a Persian cattery. Vet Dermatol 2002; 13: 23–
19. Lund A., DeBoer D. J.: Immunoprophylaxis of Dermatophytosis in Animals.  Mycopathologia. 2008, 166, 407–424.
20. Miller RI .Nodular granulomatous fungal skin diseases of cats in the United Kingdom: a retrospective review. Dermatol. 2010, 21,130-5.
21. Moriello A Diagnostic Techniques for Dermatophytosis Clinical Techniques in Small Animal Practice, 2001, 16, 219-224
22. Moriello K. Feline dermatophytosis aspects pertinent to disease management in single and multiple cat situations. J Feline Med Surg 2014; 16: 419–
23. Moriello KA, Deboer DJ, Volk LM et al. Development of an in vitro, isolated, infected spore testing model for disinfectant testing of Microsporum canis Vet Dermatol 2004; 15: 175–180.
24. Moriello KA, Verbrugge M. Changes in serum chemistry values in shelter cats treated with 21 consecutive days of oral itraconazole for dermatophytosis. Vet Dermatol 2013; 24: 557–
25. Mugnaini L, Nardoni S, Pinto L et al. In vitro and in vivo antifungal activity of some essential oils against feline isolates of Microsporum canis. JMycol Med 2012; 22: 179–
26. Muller A, Guaguere E, Degorce-Rubiales F et al. Dermatophytosis due to Microsporum persicolor: a retrospective study of 16 cases. Can Vet J 2011; 52: 385–
27. Nam H-S, Kim T-Y, Han S-H et al. Evaluation of therapeutic efficacy of medical shampoo containing terbinafine hydrochloride and chlorhexidine in dogs with dermatophytosis complicated with bacterial infection. J Biomed Res 2013; 14: 154–
28. Nardoni S, Franceschi A, Mancianti F. Identification of Microsporum canis from dermatophytic pseudomycetoma in paraffin-embedded veterinary specimens using a common PCR protocol. Mycoses 2007; 50: 215–
29. Newbury S, Moriello K, Verbrugge M et al. Use of lime sulphur and itraconazole to treat shelter cats naturally infected with Microsporum canis in an annex facility: an open field trial. Vet Dermatol 2007; 18: 324–
30. Olender V.: Jakie problemy dermatologiczne dominują w populacji psów i kotów w Polsce? w: Choroby dermatologiczne u psów i kotów w Polsce 2013 red. Pomorska-Handwerker D. Royal Canin. Niepołomice 2013.
31. Scarampella F, Zanna G, Peano A et al. Dermoscopic features in 12 cats with dermatophytosis and in 12 cats with selfinduced alopecia due to other causes: an observational descriptive study. Vet Dermatol 2015; 26: 282-e63.
32. Sparkes A, Robinson A, MacKay A et al. A study of the efficacy of topical and systemic therapy for the treatment of feline Microsporumcanis J FelineMed Surg 2000; 2: 135 142.
33. Thian, Woodgyer A.J., Holloway S.A., Dysgonic strain of Microsporum canis pseudomycetoma in a Domestic Long-hair cat. Aust. Vet. J. 2008, 86, 324–328.
34. Tostes, R. A. Giuffrida, R.: Dermatophytic pseudomycetoma in felines. Rural [online]. 2003, 33, 363-365.