Onychodystrofia toczniowa u psów, zasady diagnostyki i terapii

Onychodystrofia toczniowa (symetryczna utrata pazurów) to rzadka choroba z grupy tocznia, najczęściej spotykana u psów w wieku 3-8 lat. W przebiegu choroby dochodzi do zapalenia łożyska pazurów i utraty jednego lub większej ilości pazurów, które następnie odrastają w postaci zniekształconej (krótkie, kruche, łamliwe). Predyspozycje rasowe obejmują boksery, border collie, gordon setery, greyhoundy i labrador retrievery.

Czym są dermatozy topograficzne?

Choroby dotyczące pazurów nie należą do najpowszechniej występujących problemów w dermatologii weterynaryjnej. Można je uważać za dermatozy topograficzne, czyli takie które dotyczą określonej okolicy ciała zwierzęcia.

Przykłady dermatoz topograficznych

Należą do nich, poza problemami pazurów:

• Choroby lusterka nosa
• Choroby małżowin usznych
• Choroby dalszych części kończyn

Co to jest onychodystrofia toczniowa?

Choroba określana w literaturze jako onychodystrofia toczniowa lub toczniowe zniekształcenie pazurów (ang. symmetrical lupoid onychodystrophy, lupoid onychitis).

Inne nazwy choroby

W nowszej literaturze występuje ona również pod nazwami:

• Toczniowe zapalenie macierzy pazura
• Symetryczna utrata pazurów

Historia nazewnictwa choroby

Obecna nazwa choroby (lupoid onychodystrophy) została zaproponowana przez Scotta w 1995 roku. Tworząc nazwę autor brał pod uwagę cechy histopatologiczne, które są zbliżone, a wręcz identyczne, do tych jakie obserwujemy w przypadku tocznia rumieniowatego.

Klasyfikacja choroby

Choroba wraz z toczniem rumieniowatym uważana jest za problem z grupy tocznia. Wraz z takimi chorobami jak toczeń pęcherzowy i złuszczający zaliczana jest do jego rzadkich form lub do chorób toczniopodobnych.

Które rasy są najbardziej narażone?

Toczniowe zniekształcenie pazurów najczęściej spotykane jest u takich ras psów jak:

• Boksery
• Border collie
• Gordon setery
• Greyhoundy
• Labrador retrievery
• Owczarki niemieckie
• Sznaucery miniaturowe i olbrzymie

Jakie są przyczyny onychodystrofii toczniowej?

Powody rozwoju choroby nie są znane. Predyspozycje rasowe wskazują na udział czynników genetycznych (genetyczne uwarunkowania choroby udowodniono u seterów angielskich i gordon seterów).

Możliwe czynniki wywołujące

Ponadto wymienia się:

• Przyczyny żywieniowe
• Przyczyny metaboliczne
• Przyczyny poszczepienne
• Leiszmaniozę
• Czynniki autoimmunologiczne
• Czynniki związane z immunosupresją
• Choroby alergiczne jak atopia czy alergia pokarmowa

W jakim wieku występuje choroba?

Toczniowe zniekształcenie pazurów dotyka głównie psy w wieku od 3 do 8 lat. Jedynie wyjątkowo zdarza się u zwierząt młodych.

Przebieg choroby – utrata i odrost pazurów

W przebiegu choroby dochodzi do zapalenia łożyska pazurów, co w konsekwencji prowadzi do utraty jednego lub większej ilości pazurów.

Wysięk z łożyska pazura

Ponadto w czasie choroby z okolicy łożyska pazura może wydobywać się ropny lub ropno-posokowaty wysięk.

Jak wyglądają odrosłe pazury?

Po odpadnięciu pazurów po pewnym czasie występuje zwykle samoistny ich odrost. Ale pazury, które odrosną są zniekształcone:

• Krótkie
• Kruche
• Łamliwe
• Miękkie
• Suche

W związku z utratą pazurów występuje kulawizna.

Czy choroba dotyczy innych układów?

Choroba nie dotyczy innych układów poza łożyskiem pazura. Poza zmianami dotyczącymi pazurów u chorych psów nie stwierdza się innych objawów.

Jakie są typowe objawy kliniczne?

Objawy kliniczne są dosyć typowe. Na toczniowe zniekształcenie pazurów wskazuje utrata jednego lub kilku pazurów, które następnie odrastają w postaci zniekształconej.

Badanie histopatologiczne – kluczowe dla rozpoznania

By uzyskać pewność co do rozpoznania choroby niezbędne jest pobranie wycinka i wykonanie badania histopatologicznego. Jest to szczególnie istotne w przypadku gdy objawy dotykają jednego palca, co może wskazywać na problemy nowotworowe.

Metody pobierania materiału

Najczęściej pobierany jest materiał poprzez amputację trzeciego paliczka. Opracowana przez Mullera i Olivriego jest również metoda pobierania materiału bez amputacji paliczka.

Ale nie w każdym wypadku ilość pobranego materiału jest wystarczająca do rozpoznania.

Cechy histopatologiczne onychodystrofii toczniowej

Cechy histopatologiczne są podobne (właściwie identyczne) do tych jakie obserwujemy w przypadku tocznia rumieniowatego.

Typowe zmiany w badaniu histopatologicznym

Typowy jest:

• Naciek zapalny z komórek jednojądrzastych lokalizujący się na granicy naskórka i skóry właściwej (liszajowate zapalenie skóry)
• Zwyrodnienie wodniczkowe keratynocytów warstwy podstawnej, co prowadzi do nietrzymania pigmentu
• Niekiedy egzocytoza limfocytów i granulocytów obojętnochłonnych

Czy badania laboratoryjne są przydatne?

Badania laboratoryjne nie są szczególnie przydatne w diagnostyce.

Przeciwciała przeciwjądrowe

Typowe dla tocznia rumieniowatego przeciwciała przeciwko jądrom komórkowych (przeciwciała przeciwjądrowe) w toczniowym zniekształceniu pazurów spotykane są jedynie wyjątkowo.

Nie stwierdza się też nieprawidłowości w badaniach hematologicznych oraz biochemicznych surowicy krwi.

Na czym opiera się leczenie?

Leczenie choroby opiera się na podawaniu leków o działaniu immunosupresyjnym lub przeciwzapalnych.

W odróżnieniu od tocznia rumieniowatego zwykle wystarczające są leki w mniejszych dawkach, które podaje się również krócej.

Tetracyklina i niacinamid – pierwsza linia terapii

Dobre efekty przynosi stosowanie tetracykliny i niacinamidu doustnie.

Dawkowanie tetracykliny i niacinamidu

• U psów o masie ciała powyżej 10 kg podaje się 500 mg obu leków
• U psów o masie poniżej 10 kg – 250 mg obu leków

Początkowo podaje się je co 8 godzin, a w miarę poprawy stanu częstotliwość podawania ogranicza się do 2 razy na dobę.

Doksycyklina w leczeniu

Innym lekiem użytecznym w leczeniu jest doksycyklina w dawce 5 do 10 mg/kg m.c., podawana jeden raz dziennie.

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe

Interesującą i dość skuteczną metodą, a ponadto bez efektów ubocznych, jest zastosowanie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-6 i omega-3.

Kwasy te należy stosować przez co najmniej kilka tygodni.

Pentoksyfilina

Skuteczna może być pentoksyfilina (10 do 25 mg/kg m.c.). Lek podawany jest 2-3 razy dziennie.

Klofazymina i azatiopryna

Rzadziej stosowanym lekiem jest klofazymina (2 mg/kg m.c. jeden raz dziennie).

Ponadto skuteczna jest azatiopryna (2 mg/kg m.c. jeden raz dziennie). Po uzyskaniu poprawy należy dążyć do zmniejszenia dawki leku do połowy i podania jej co drugi dzień.

Cyklosporyna

Również cyklosporyna (5 mg/kg m.c. jeden raz dziennie) jest skuteczna w wielu przypadkach.

Terapia skojarzona – jak zwiększyć skuteczność?

Skuteczność leczenia można podnieść łącząc leki:

• Wielonienasycone kwasy tłuszczowe w połączeniu z tetracykliną/niacynamidem
• Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z doksycykliną/niacynamidem
• Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z pentoksyfiliną
• Pentoksyfilina z azatiopryną

Kiedy stosować glikokortykosteroidy?

Brak poprawy po stosowaniu wymienionych metod powinien być powodem sięgnięcia po glikokortykosteroidy. Wykazują skuteczność już w dawkach przeciwzapalnych (inaczej niż w toczniu rumieniowatym, gdzie zawsze podawane są dawki immunosupresyjne).

Dawkowanie prednizolonu

Polecić można prednizolon lub prednizon w początkowej dawce 1 mg/kg m.c. jeden raz dziennie. Sugeruje się niekiedy rozpoczęcie leczenia od wyższej dawki 2,2 mg/kg m.c.

W miarę poprawy dawkę należy stopniowo redukować, do połowy i podawać co drugi dzień.

Czy choroba zawsze wymaga leczenia?

Żadna z przedstawionych metod nie gwarantuje jednak całkowitego wyleczenia wszystkich przypadków. Niekiedy konieczne jest zastosowanie kolejno kilku z tu zaproponowanych.

Zdarzają się przypadki samoistnego ustąpienia objawów choroby.

Leczenie alergii jako przyczyną

W przypadkach, gdzie przyczyną są alergie, jak alergia pokarmowa, właściwe leczenie (dieta eliminacyjna) również przynosi poprawę.

Jak szybko następują efekty leczenia?

Efekty leczenia, niezależnie od obranej metody pojawią się po około 2 miesiącach, a niekiedy później.

Leczenie wtórnych zakażeń bakteryjnych

Jeżeli stwierdzi się wtórne zakażenia bakteryjne, należy je leczyć antybiotykoterapią ogólnoustrojową zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami.

Najczęściej stosowana jest amoksycylina z kwasem klawulanowym lub cefalosporyny.

Leczenie bólu

W przypadku bólu należy ponadto podawać niesterydowe leki przeciwzapalne jak meloksykam lub karprofen.

Kiedy uznajemy chorobę za wyleczoną?

Za całkowite wyleczenie należy uznać sytuację, w której:

• Dochodzi do odrostu wszystkich pazurów w prawidłowym kształcie
• Nie występują objawy kulawizny
• Nie występuje bolesność

Tab.1. Terminologia nieprawidłowości pazurów u psów

Autor: dr hab. Marcin Szczepanik
kryll@poczta.onet.pl

Zdjęcia: Z zasobów autora
Zalecana literatura:
Auxilia ST, Hill PB, Thoday KL.Canine symmetrical lupoid onychodystrophy: a retrospective study with particular reference to management. J Small Anim Pract. 2001, 42,82-7.

Bergvall K. Treatment of symmetrical onychomadesis and onychodystrophy in five dogs with omega-3 and omega-6 fatty acids. Vet. Dermatol. 1998,  9, 263-268.

Dahlgren, S., Ziener, M.L., Lingaas, F. A genome-wide association study identifies a region strongly associated with symmetrical onychomadesis on chromosome 12 in dogs. Anim Genet 2016, 47, 708-716.

Mueller R. S., Rosychuk R. A. W. Jonas L. D., A Retrospective Study Regarding the Treatment of Lupoid Onychodystrophy in 30 Dogs and Literature Review. J. Am. Anim. Hosp. Assoc. 2003, 39, 139–150.

Mueller R. West S., K., Bettenay S. V. Immunohistochemical Evaluation of Mononuclear Infiltrates in Canine Lupoid Onychodystrophy. Vet. Pathol . 2004, 41, 37–43

Mueller, R.S. Olivry, T. Onychobiopsy without onychectomy: description of a new biopsy technique for canine claws. Vet. Dermatol. 1999, 10, 55–9.

Paterson S. Successful protocol for therapy of lupoid onychodystrophy: 12 dogs Vet. Dermatol. 2004, 15 (Suppl. 1), 58

Scott D.W., Rousselle S., Miller W.H. Jr Symmetrical lupoid onychodystrophy in dogs: a retrospective analysis of 18 cases (1989-1993). J. Am. Anim. Hosp. Assoc. 1995, 3, 194-201.

Verde M. T., Basurco A. Symmetrical lupoid onychodystrophy in a

crossbred pointer dog: long-term observations Veterinary Record (2000) 146, 376-378

Ziener Martine L Nødtvedt A. A treatment study of canine symmetrical onychomadesis (symmetrical lupoid onychodystrophy) comparing fish oil and cyclosporine supplementation in addition to a diet rich in omega-3 fatty acids Acta Veterinaria Scandinavica 2014, 56:66