Alopecia x – diagnostyka i leczenie

Alopecia X to choroba dermatologiczna o niewyjaśnionej etiologii, charakteryzująca się postępującymi wyłysieniami i przebarwieniami skóry, występująca głównie u pomeranianów i ras szpicowatych. Z doświadczenia autora najczęstszą przyczyną przebadanych przypadków były zaburzenia hormonalne, szczególnie podwyższony poziom 17-hydroksyprogesteronu, a leczenie trilostanem wykazywało 85% skuteczności.

Co to są wyłysienia u psów?

U pacjentów z problemami dermatologicznymi dosyć często spotykamy się z chorobami przebiegającymi z utratą włosa czyli wyłysieniami.

Przyczyny mechaniczne

Objaw ten związany jest głównie z dwoma przyczynami tj. do wyłysień i przerzedzeń włosa dochodzi na skutek ich mechanicznego uszkodzenia, co dotyczy chorób zapalno-świądowych (alergicznych, pasożytniczych i części infekcyjnych).

Zaburzenia wzrostu włosa

Drugi typ związany jest z zaburzeniami dotyczącymi wzrostu włosa. W tym drugim przypadku przyczyny mogą mieć charakter genetyczny (różnego typu dysplazje mieszków włosowych) lub też metaboliczny i hormonalny.

Dermatozy endokrynogenne

Z kolei w tej ostatniej z wymienionych przyczyn, czyli chorobach o podłożu hormonalnym czyli dermatozach endokrynogennych można wyróżniać szereg problemów odpowiedzialnych z utratę włosa.

Do najczęściej występujących należą niedoczynność tarczycy, nadczynność kory nadnerczy czy problemy dotyczące hormonów płciowych.

Czym jest Alopecia X?

Jednym z mniej powszechnie rozpoznawanych problemów, którego objawami są wyłysienia jest Alopecia X. Choroba ta nie ma wprawdzie do końca poznanej przyczyny, ale jednym z prawdopodobnych wyjaśnień jej powstawania są właśnie zaburzenia dotyczące poziomu hormonów, stąd bywa uznawana za dermatozę hormonalną.

Nazwy alternatywne

W literaturze weterynaryjnej omawiana choroba występuje pod kilkoma nazwami, z których część utworzonymi na podstawie typowych objawów klinicznych choroby, predyspozycji rasowych do jej występowania lub też związana jest ze skutecznością określonych leków.

Tak więc w literaturze przedmiotu alopecia X to również:

• pseudo cushing syndrom
• zespół przypominający wrodzony rozrost nadnerczy
• nabyty przerost nadnerczy
• zaburzenie hormonów płciowych wytwarzanych przez nadnercza
• niedobór hormonu wzrostu u dorosłych psów
• hiposomatotropizm u dorosłych psów
• dermatoza odpowiadająca na podanie hormonu wzrostu
• dermatoza odpowiadająca na kastrację
• dermatoza odpowiadająca na podanie estrogenów
• dermatoza odpowiadająca na podanie testosteronu
• dermatoza ustępująca po biopsji
• dysplazja mieszków psów ras północnych
• dysplazja mieszków u siberian husky i malamutów
• wyłysienia po strzyżeniu
• choroba czarnej skóry
• zatrzymanie cyklu wzrostu włosa

Co powoduje Alopecia X?

Przyczyny choroby jak wspomniano powyżej nie są całkowicie wyjaśnione, proponuje się kilka hipotez tłumaczących rozwój choroby.

Hipoteza 17-hydroksyprogesteronu

Jedną z nich są zaburzenia hormonalne: dotyczące nieprawidłowego poziom hormonu wzrostu, hormonów płciowych, lub też hormonów nadnerczowych.

Za jedną z bardziej prawdopodobnych hipotez można uznać podwyższanie poziomu wytwarzanego przez nadnercza 17-hydroksyprogesteronu. Wzrost tego hormonu jest spowodowany nie tyle jego zwiększoną produkcją, ale zaburzeniami w dalszej konwersji na skutek niedoboru enzymu 21 hydroksylazy.

Skuteczność trilostanu

Za hipotezą tą przemawia skuteczność leczenia trilostanem. W wielu przypadkach choroby nie można jednak wykazać zaburzeń w poziomach hormonów płciowych zarówno w poziomach wyjściowych jak również po teście stymulacji ACTH.

Ze swojego doświadczenia autor chciałby nadmienić, że w większości przypadków choroby, jaka została przez niego rozpoznana poziomy 17-OH progesteronu były podwyższone a suplementacja trilostanem okazywała się skuteczna.

Oczywiście obserwacja ta nie daje podstaw do pewnego uprawdopodobnienia tezy o zaburzeniach ww hormonu jako jedynej przyczyny choroby, przede wszystkim w związku z niewielką liczbą obserwacji (kilku pacjentów).

Nieprawidłowe oddziaływanie hormonów

Nie jest również wykluczone, że problem związany jest z nieprawidłowym oddziaływaniem hormonów w obrębie mieszków włosowych. W jednym z badań wykazano, zwiększenie aktywności receptorów estrogenowych w mieszkach włosowych.

Hormon wzrostu

Nieprawidłowy poziom hormonu wzrostu, również nie może być uznany za przyczynę choroby we wszystkich przypadkach, w związku z tym, że wiele chorych psów miało prawidłowe poziomy tego hormonu.

Pomimo braku faktycznego niedoboru hormonu wzrostu, jego suplementacja spowodowała odrost włosów u wielu leczonych tą metodą psów (stąd pochodzi jedna z nazw choroby jak odpowiadającej na suplementację tym hormonem).

Czy Alopecia X ma podłoże genetyczne?

W związku w silną predylekcją rasową przypuszcza się, że może być uwarunkowana genetycznie i ten pogląd znajduje coraz więcej zwolenników. Dokładny mechanizm problemów, które mogłyby wyjaśnić zaburzenia wzrostu włosa dalej pozostaje nieznany.

Rasy predysponowane

Najczęściej alopecia X jest rozpoznawana u pomeranianów, jak również u psów rasy chow chow, samoyed, siberian husky, szpic wilczy, alaskan malamut, pudli, bull terierów, może jednak wystąpić u każdej rasy.

Wiek i płeć

Najczęściej chorują psy w średnim wieku. Nie stwierdza się predyspozycji płciowych, rozwija się również u zwierząt sterylizowanych.

Jakie są objawy Alopecia X?

Tak jak w przypadku innych dermatoz hormonalnych najważniejszym objawem klinicznym choroby jest utrata włosów.

Lokalizacja wyłysień

Rozpoczyna się ona najczęściej od okolicy karku, tylnych powierzchni ud, ogona, grzbietu i okolicy lędźwiowej, a następnie obejmuje również boki ciała.

Pierwsze wypadają włosy pokrywowe, co powoduje, że włos nabiera cech szczenięcej okrywy włosowej. Na głowie i kończynach włos zwykle pozostaje.

Przebieg choroby

Utrata włosa następuje bardzo powoli i może trwać nawet kilka lat. W okolicach ciała, gdzie doszło do wypadnięcia włosa skóra ulega przebarwieniu (skąd kolejna nazwa choroby: choroba czarnej skóry).

Brak objawów ogólnych

W odróżnieniu od pozostałych dermatoz hormonalnych brak jest tu jakichkolwiek innych objawów niż te dotyczące skóry.

Od czego należy odróżnić Alopecia X?

W rozpoznaniu różnicowym alopecji X należy uwzględnić inne dermatozy hormonalne oraz genetycznie uwarunkowane dysplazje mieszków włosowych.

Różnice z innymi dermatozami hormonalnymi

Większość dermatoz hormonalnych charakteryzuje się objawami dotyczącymi również innych, poza skórą, układów. W przypadku alopecji X brak jest objawów klinicznych poza skórą, co jest istotnym elementem odróżniającym tą chorobę od nadczynności kory nadnerczy czy niedoczynności tarczycy.

Jakie są kryteria diagnostyczne Alopecia X?

Pewną pomocą w diagnostyce mogą być kryteria diagnostyczne uwzględniające zarówno cechy kliniczne jak i wyniki badań laboratoryjnych.

Lista kryteriów diagnostycznych

Kryteria te to:

• Predyspozycja rasowa
• Początek choroby pomiędzy 2 a 5 rokiem życia
• Postępujące wyłysienia obejmujące tułów z przebarwieniem lub bez
• Brak objawów klinicznych ze strony innych układów
• Prawidłowe wyniki badań hematologicznych i biochemicznych
• Prawidłowa funkcja tarczycy
• Wzrost 17 hydroksyprogesteronu przed i po teście stymulacji ACTH (nie zawsze występuje)
• Wzrost stosunku kortyzol/kreatynina w moczu (nie zawsze występuje)
• Obniżenie stosunku kortyzol/kreatynina w moczu po teście supresji małymi dawkami deksametazonu (nie zawsze występuje)
• Typowe zmiany histopatologiczne w skórze (flame follicles)

Jaką rolę pełni badanie histopatologiczne?

Duże znaczenie w diagnostyce ma badanie histopatologiczne, które pozwala również odróżnić chorobę od genetycznie uwarunkowanych dysplazji mieszków włosowych oraz od sezonowego łysienia boków.

Pobieranie wycinka

Wycinek powinien zostać pobrany z miejsc o najbardziej zaawansowanych zmianach (tam gdzie włos wypadł najwcześniej).

Zmiany w naskórku

W naskórku zwykle brak zmian możliwy jest nieznaczny jego zanik (ścieńczenie) oraz przebarwienie.

Zmiany w mieszkach włosowych

Widoczne jest zwiększenie ilości mieszków włosowych w fazie telogenu, mieszki są atroficzne. Występuje gromadzenie się melaniny w keratynie mieszków włosowych i komórkach warstwy podstawnej.

Flame follicles – cecha typowa

Najbardziej typową cechą są tzw. Flame follicles (mieszki wypełnione kolczystą keratyną nadające im ognisty wygląd).

Obraz mikroskopowy biopsji skóry z alopeci x. Widoczny mieszek włosowy wypełniony złogami keratyny oraz melaniny w mieszku włosowym

Jak leczyć Alopecia X?

Odnośnie leczenia choroby dostępnych jest kilka metod postępowania.

Odrost po urazach

Odrost włosów stwierdzany jest w miejscach urazów np. w miejscu wykonania biopsji.

Kastracja

Kastracja u samców również w części przypadków może prowadzić do odrostu włosów.

Jakie leki stosować w Alopecia X?

W leczeniu farmakologicznym polecane jest kilka leków wykazujących zróżnicowaną skuteczność.

Trilostane – 85% skuteczności

Dobre efekty osiągnięto po stosowaniu trilostanu. Zalecaną dawką jest 10,85 mg/kg m.c. Lek stosowany jest jeden lub dwa razy dziennie, a odrost włosów występuje po około 4 tygodniach.

Skuteczność jest stosunkowo wysoka i wynosi 85%. Metoda ta zdaniem autora wykazuje się wysoką skutecznością i często prowadzi do odrostu włosa.

Melatonina – 40% skuteczności

Drugim lekiem, możliwym do zastosowania jest melatonina. Lek ten stosowany jest w dawce 3 mg na zwierzę co 12 godzin, w przypadku zwierząt o masie ciała ponad 15 kg dawka melatoniny powinna wynosić 6 mg na psa.

Poprawa jakości włosa jest powolna i całkowity lub częściowy jego odrost stwierdzany jest po kilku miesiącach podawania leku, skuteczność leczenia oceniana jest na około 40%.

Również w przypadku stosowania takiego leczenia autor obserwował poprawę u leczonych psów.

Mitotan

Kolejną opcją terapeutyczną jest stosowanie mitotanu w dawce 25 mg/kg m.c. jeden raz dziennie lub też w dawce podzielonej. Lek podaje się w ww. sposób przez 5-7 dni a następnie obniża się częstość jego podania i stosuje dwa razy w tygodniu.

Autor nie stosował takiego leczenia u rozpoznanych przez siebie przypadkach choroby.

Hormon wzrostu

Jak wspomniano we wstępie choroba w niektórych przypadkach reaguje na podanie hormonu wzrostu. Psom o masie ciała poniżej 14 kg podawane jest 2,4 IU hormonu, psom większym natomiast 5 IU.

Hormon podawany jest co drugi dzień 10 razy w postaci iniekcji podskórnych.

Medroksyprogesteron – niezalecany

W związku z wysoką ceną takiego leczenia proponowane jest podawanie medroksyprogesteronu. Medroksyprogesteron prowadzi do syntezy hormonu wzrostu w obrębie gruczołu sutkowego. Zalecaną dawką jest 5 do 10 mg/kg m.c. Lek podawany jest w odstępach 4 tygodniowych.

Leczenie to przynosi jednak poprawę jedynie w nielicznych przypadkach. Należy również dodać że podawanie, zwłaszcza długotrwałe tego hormonu wiąże się również z ryzykiem powikłań, autor nie zalecałby stosowania tej metody, sugerując zastosowanie jednej z wcześniej wymienionych.

Autor: 
dr hab. Marcin Szczepanik
kryll@poczta.onet.pl
Zalecana literatura:

Cerundolo R.: Canine alopecia x Companion Animal 2009, 14, 47–52,

Cerundolo R., Lloyd D. H. , Persechino A, Evans H. Cauvin A.: Treatment of canine Alopecia X with trilostane Vet. Dermatol. 2004,15, 285–293

Frank L. A. , Hnilica K. A., Oliver J. W. : Adrenal steroid hormone concentrations in dogs with hair cycle arrest (Alopecia X) before and during treatment with melatonin and mitotane Vet. Dermatol. 2004, 15 , 278–284

Frank L. A. , Donnell R. L. Kania St. A. Oestrogen receptor evaluation in Pomeranian dogs with hair cycle arrest (alopecia X) on melatonin supplementation Vet. Dermatol. 2006, 17; 252–258

Frank L. A. Oestrogen receptor antagonist and hair regrowth indogs with hair cycle arrest (alopecia X)Vet. Dermatol. 2007, 18 ; 63–66

Frank L. A., Watson J B. Treatment of alopecia X with medroxyprogesterone acetate. Vet. Dermatol. 2013; 24: 624–e154

Gross T.L., Ihrke P.J., Walder E.K., Affolter V.K.: Skin Diseases of dog and cat. Clinical and histopthologic diagnosis. Blackwell Science, Oxford 2005

Huang Hui-Pi, ; Lien Yu-Hsin,; Chang Pen-Heng,Effect of Castration on Hair Re-growth in Pomeranians with Hair Cycle Arrest (Alopecia X) 2009 JVCS, Vol. 2, 17-19

Kolevská J., V. Brunclík, L. Bartosová, M. Svoboda: Trilostane Treatment of Canine Alopecia X in an American Pit Bull Terrier. Acta Vet. Brno 2007, 76: 113-120.

14. Scott D. W., Miller W. H., Griffin C. E.: Small Animal Dermatology. Saunders Company, Philadelphia 2001.