Zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego u psów i kotów. Diagnostyka i leczenie

Otitis externa to wieloczynnikowy problem występujący u około 20% pacjentów konsultowanych w gabinetach weterynaryjnych. Rozpoznanie choroby nie jest trudne, ale do właściwego postępowania niezbędna jest identyfikacja wszystkich czynników odpowiedzialnych za jej powstanie, rozwój i powikłania.

Co to jest otitis externa?

Otitis externa czyli zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego jest wieloczynnikowym, powszechnie występującym problemem. Około 20% pacjentów konsultowanych w gabinetach dla zwierząt towarzyszących stanowią przypadki tej choroby.

Samo jej rozpoznanie, w związku z dosyć typowymi objawami nie jest trudne. Ale do właściwego postępowania z problemem niezbędna jest identyfikacja wszystkich czynników odpowiedzialnych za:

• Powstanie choroby
• Rozwój choroby
• Występowanie powikłań
• Utrudniające leczenie

Jakie są najważniejsze objawy zapalenia przewodu słuchowego?

Za najbardziej charakterystyczne objawy choroby uważany jest intensywny świąd i/lub bolesność.

W jej przebiegu dochodzi do nagromadzenia w przewodzie słuchowym zewnętrznym wydzieliny o różnym charakterze. Długotrwałe utrzymywanie się zapalenia prowadzi do zmian o charakterze rozrostowym i powstania zliszajowacenia i mineralizacji chrząstki.

Czynniki odpowiedzialne za zapalenie przewodu słuchowego

W przypadku zapalenia zewnętrznego przewodu słuchowego wyróżniane są:

• Czynniki pierwotne – odpowiedzialne za rozwój choroby
• Czynniki wikłające (wtórne)
• Czynniki predysponujące
• Czynniki podtrzymujące

Czynniki pierwotne – choroby immunologiczne

Jako czynniki pierwotne wymienia się szereg przyczyn. Jednymi z najpowszechniej występujących są problemy tła immunologicznego.

Choroby alergiczne

Należą do nich:

• Atopowe zapalenie skóry
• Alergia pokarmowa
• Alergiczne pchle zapalenie skóry

Choroby autoimmunologiczne

Do tej grupy należą:

• Pęcherzyce
• Toczeń rumieniowaty

Jak często występuje otitis externa przy chorobach alergicznych?

Szczególnie powszechnie zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego występuje u osobników z atopowym zapaleniem skóry i alergią pokarmową.

Szacuje się że u 40 do 50% psów z tymi problemami rozwija się otitis externa. Zapalenie przewodu słuchowego w tych przypadkach należy rozpatrywać jako objaw AZS lub AP.

Często pojawia się ono przed wystąpieniem innych objawów w tych choróbach.

Inwazje pasożytnicze jako przyczyna zapalenia

Drugą powszechną pierwotną przyczyną zapalenia przewodu słuchowego są inwazje pasożytnicze.

Pasożyty wywołujące otitis externa

Można tu wymienić jako czynniki odpowiedzialne:

• Świerzbowce (Otodectes cynotis, Sarcoptes scabiei, Notoedres cati)
• Nużeńce
• Trombicula
• Pchły
• Kleszcze

Częstość występowania u kotów i psów

Zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego na tle pasożytniczym są częstsze w przypadku kotów. Ponad 50% przypadków choroby u tego gatunku jest nimi wywołane.

U psów zdarzają się rzadziej (do 10% rozpoznanych otitis externa). Ale należy je rozpatrywać szczególnie w przypadku wystąpienia zapalenia ucha u psów ras miniaturowych jak yorkshire teriery czy maltańczyki.

Ciała obce i choroby nowotworowe

Kolejne powody pierwotne to ciała obce, które dostały się do przewodu słuchowego. Najczęściej źdźbła i kłosy traw oraz choroby nowotworowe.

Zaburzenia rogowacenia i wydzielniczości gruczołów

Do grupy pierwotnych przyczyn zapalenia ucha wlicza się również zaburzenia, w przebiegu których dochodzi do:

• Nieprawidłowości w rogowaceniu naskórka
• Nadprodukcji gruczołów skóry

Przykładowe choroby hormonalne

Są to przykładowo:

• Dermatozy hormonalne (jak nadczynność kory nadnerczy czy niedoczynność tarczycy)
• Zespół keratosebotokowy

Młodzieńcze ropne zapalenie skóry

Można się spotkać z opinią, że pierwotne ropne zapalenia skóry jak młodzieńcze ropne zapalenie skóry (juvenile celulitis) jest również pierwotną przyczyną otitis externa.

Choroba charakteryzuje się obecnością zmian na małżowinie usznej i w przewodzie słuchowym.

Czynniki wtórne (wikłające) zapalenie przewodu słuchowego

Czynnikami wtórnymi (wikłającymi) są przede wszystkim bakterie i grzyby, jak również reakcje polekowe (najczęściej kontaktowe zapalenie skóry).

Najczęściej izolowane bakterie

W przypadku bakterii najpowszechniej izolowane są:

• Staphylococcus intermedius
• Pseudomonas aeruginosa
• Escherichia coli
• Proteus spp.
• Klebsiella spp.
• Bacillus
• Streptococcus canis
• Staphylococcus spp.
• Streptococcus spp.
• Corynebacterium spp.
• Actinomyces spp.

Grzyby jako czynnik wikłający

W odniesieniu do grzybów najistotniejszym jest drożdżak Malassezia pachydermatis. Rzadziej inne drożdżaki tego rodzaju: M. globosa, M. sympodialis, M. furfur.

Jedynie wyjątkowo mogą być stwierdzane Candida i Aspergillus.

Czynniki predysponujące do rozwoju zapalenia

Czynnikami predysponującymi do rozwoju otitis externa są:

• Kształt małżowiny usznej (opuszczone małżowiny)
• Anatomiczne zwężenie przewodu słuchowego
• Nadmierne jego owłosienie
• Nadprodukcja woskowiny (często występuje u cocker spanieli)
• Urazy mechaniczne skóry przewodu słuchowego
• Obecność w nim wykwitów skórnych takich jak polipy i guzy
• Nadmierna wilgotność w przewodzie słuchowym

Czynniki podtrzymujące zapalenie

Ostatnią grupą czynników są podtrzymujące zapalenie. Problemy te są wynikiem przewlekłej postaci zapaleń uszu.

Prowadzą do:

• Przerostu i zwłóknień skóry
• Zmian dotyczących błony bębenkowej i ucha środkowego
• Utrudniają właściwe gojenie się ucha

Postępowanie diagnostyczne – od czego zacząć?

Tak jak wspomniane zostało w części dotyczącej uwarunkowań choroby, zapalenie przewodu słuchowego to wieloczynnikowy problem. Jego rozpoznanie tak naprawdę dopiero rozpoczyna proces diagnostyczny, w którym zostaną rozpoznane czynniki odpowiedzialne za chorobę.

Jakie są dwie główne postacie otitis externa?

Na podstawie objawów klinicznych wyróżniane są dwie postacie otitis externa:

• Zapalenie rumieniowo-woszczynowe
• Ropne zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego

Elementy diagnostyki zapalenia przewodu słuchowego

Podczas diagnostyki należy wykonać:

• Dokładne badanie kliniczne ze szczegółowym wywiadem
• Badanie otoskopowe
• Badania dodatkowe (szczególnie badanie cytologiczne)

Z badań dodatkowych bardzo duże znaczenie diagnostyczne ma badanie cytologiczne.

Co mówi nam charakter wydzieliny?

Badając przewód słuchowy należy zwrócić uwagę na charakter wydzieliny.

Brązowa lub czarna sucha wydzielina

Obecność brązowej lub czarnej suchej wydzieliny wskazywać może na zapalenie na tle pasożytniczym.

Ciemna mazista wydzielina o nieprzyjemnym zapachu

Wydzielina ciemna mazista o nieprzyjemnym zapachu wskazuje na namnożenie drożdżaków Malassezia pachydermatis.

Ropna wydzielina

Ropna wydzielina (często o barwie zielonoszarej) jest typowa dla zakażenia bakteryjnego. Przykładowo przy Pseudomonas otitis (zakażenie ucha P. aeruginosa).

Nawrotowe zapalenie – co może być przyczyną?

Nawrotowe zapalenie zewnętrznego przewodu słuchowego najczęściej towarzyszy chorobom o tle alergicznym.

Znaczenie jednostronności lub obustronności problemu

Pewną wskazówką co do przyczyn choroby może być to, czy problem występuje jednostronnie czy obustronnie.

Proces chorobowy obejmujący oba przewody słuchowe wskazuje na tło immunologiczne lub hormonalne. Natomiast gdy jego przyczyną są nowotwory lub ciała obce może mieć charakter jednostronny.

Znaczenie zliszajowacenia

Zliszajowacenie skóry przewodu wskazuje na przewlekły stan zapalny.

Badanie otoskopowe przewodu słuchowego

Badanie otoskopowe – jakie informacje dostarcza?

Wiele użytecznych informacji diagnostycznych przynosi badanie otoskopowe.

Identyfikacja czynnika etiologicznego

Umożliwia identyfikację czynnika etiologicznego takiego jak ciała obce. Następnie możliwe jest usunięcie ich ze światła przewodu.

Ocena błony bębenkowej

Badanie to umożliwia przede wszystkim ocenę błony bębenkowej. Jest to niezbędne, by określić czy w danym przypadku nie doszło już do zapalenia ucha środkowego.

Wówczas błona bębenkowa jest zmieniona.

Badanie niebarwionej woszczyny usznej

Kolejnym etapem diagnostyki jest badanie niebarwionej woszczyny usznej. Zbadanie pobranego z przewodu słuchowego materiału pod powiększeniem 100× umożliwia identyfikację przypadków pasożytniczego zapalenia ucha.

Największą użyteczność metoda przynosi w identyfikacji otodektozy.

Badanie cytologiczne – kluczowy element diagnostyki

W dalszej kolejności należy przeprowadzić badanie cytologiczne. Badanie to ma na celu przede wszystkim identyfikację czynników wikłających.

Preparaty do badania cytologicznego oglądane są pod powiększeniem 1000×.

Co można zidentyfikować w badaniu cytologicznym?

W badaniu cytologicznym można zidentyfikować obecność w woszczynie:

• Ziarniaków (Staphylococcus, Streptococcus)
• Pałeczek (Pseudomonas, Proteus)
• Drożdżaków (Malassezia, Candida)
• Komórek żernych

Znaczenie fagocytozy

Istotne jest zaobserwowanie czy w preparacie widoczna jest fagocytoza i jakie komórki bakteryjne są fagocytowane.

Interpretacja obecności komórek naskórka

Obecność jądrzastych komórek naskórka może świadczyć o parakeratycznej hiperkeratozie. Ale równie dobrze może być związana z uszkodzeniem naskórka podczas pobierania materiału, ponieważ w tym miejscu jest on niezwykle delikatny.

Komórki takie mogą pojawiać się również w przypadku zapalenia kontaktowego.

Uwaga: Postępowanie lecznicze zostanie omówione w drugiej części artykułu.

Autor: 
dr hab. Marcin Szczepanik
kryll@poczta.onet.pl

Zdjęcia: Z zasobów autora

Piśmiennictwo:

1. Angus JC. Otic cytology in health and disease. Vet. Clinics North America-Small Anim. Pract. 2004; 34: 411–24.

2. Carlotti D.N.: Diagnosis and meaical treatment of otitis externa in dogs and cats. J. Small Anim. Practice 1991, 32, 394-400

3. Ginel P. J., Lucena R., Rodriguez J. C. Ortega J. A semiquantitative cytological evaluation of normal and pathological samples from the external ear canal of dogs and cats Vet. Dermatol. 2002, 13, 151–156

4. Gotthelf L.N. Small Animal Ear Diseases. W.B. Saunders Company Philadelphia 2000

5. Saridomichelakis M. N., Farmaki R., Leontides L. S., Koutinas A. F.: Aetiology of canine otitis externa: a retrospective study of 100 cases Vet. Dermatol 2007, 18; 341–347

6. Scott D.W., Miller W. H., Griffin C. E., Veterinary Dermatology. W.B. Saunders Company Philadelphia 2001

7. Tater K. C., Scott D. W., Miller W. H. Jr Erb H. N.: The Cytology of the External Ear Canal in the Normal Dog and Cat. J. Vet. Med. A 2003, 50, 370–374